Vergi ve benzeri mali yükümlülükler ülkemizde Anayasal güvence altında ve yasalara göre Devlet tarafından alınan parasal değerlerdir. Doğal olarak verginin bir tarafı Devlet’tir. Devlet kavramı çatısında ve tüzel kişiliği içinde ise esasen devletin yürütüme fonksiyonunu yerine getiren birimlerdir. Bunlar topluca “idare” olarak tanımlanmaktadır. Vergisel işlemlerle ilgili olarak idari işlemleri gerçekleştiren farklı birimler de “Vergi İdaresi” olarak ifade edilebilir. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, Vergi Dairesi Başkanlıkları, Defterdarlıklar, Vergi Daireleri, Mal Müdürlükleri ve sair birimlerin her biri vergi idaresinin bir parçasıdır. Burada bahsi geçen Anayasal güvencenin temeli Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 73. maddesindeki “Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.” hükmüdür. Ayrıca aynı maddede “Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi Cumhurbaşkanına verilebilir.” hükmü ile de yine yürütmenin kanunla belirlenen sınırlar dahilinde hareket edebileceği hüküm altına alınmıştır. İlaveten, Anayasa’nın 125. maddesinde “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.” hükmüne yer verilmek suretiyle idarenin hukuka uygun davranmasının denetimi tesis edilmiştir. Dolayısıyla vergisel işlemleri gerçekleştiren vergi idaresinin de iş ve işlemleri yargısal denetime tabi olup bunlara karşı dava açılması mümkündür.
Bu durum, vergi mükellef ve sorumlularının Devlet’e karşı korunmasının gereğidir. Zira Devlet, egemenlik hakkını ve buna bağlı kamu gücünü kullanan taraftır. Bununla birlikte; aynı maddede “Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlı olup, hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamaz. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez.” hükmüne de yer verilmiştir. Kuvvetler ayrılığının gereği olarak yargı erkinin yürütme erkinin fonksiyonunu bertaraf edecek kararlar vermesinin önüne geçilmiştir. Ancak idarenin de hukuka uygun hareket etmesinin sağlanması, eylem ve işlemlerinin hukukî denetiminin yapılmasına bağlıdır. Son olarak, yine Anayasa’nın 36. maddesinde “Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.” hükmü ile hak arama hürriyeti güvence altına alınmış durumdadır.
Bu itibarla; vergi idaresinin eylem ve işlemlerine karşı muhatapların dava açma hakları vardır. Dava açılabilmesi için işlemlerin belirli bir parasal sınırı olmadığı gibi parasal olmayan konularda da dava açılabilmesi mümkündür. Ancak, ne olursa olsun idari işlemin kesin olması ve yürütülmesi zorunlu, yani icraî nitelikte olması gerekir. Dolayısıyla idari işlemin hazırlığı mahiyetindeki idari işlemlere dava açılamaz. Örneğin bir mükellefle ilgili olarak vergi dairesinin bir başka vergi dairesinden bilgi ya da belge istemesi dava konusu edilemez. Benzer şekilde mükelleflerden bir konuda bilgi istenilmesi, yasal defter ve belgelerinin ibrazının istenmesi gibi hususlar için dava açılamaz. İdari işlem ve eylemlere karşı dava açılabilmesi için işlem ya da eylemin muhataplarının menfaat veya haklarını ihlal etmesi gerekir. Örneğin vergi dairesinin mükelleflere Vergi/Ceza İhbarnamesi tebliğ ederek fazladan bir vergi tarh etmesi ya da ceza kesmesi dava konusu edilebilir.
Görüldüğü üzere, idarenin böyle bir işlemi muhatabının malvarlığını etkileyecek niteliktedir. Benzer şekilde kişilere ödeme emri tebliğ edilmesi, mükellefiyet tesis edilmesi, başvurulara karşı eylemsiz kalınması da dava konusu edilebilir. Vergisel işlemlerle ilgili olan davalar uygulamada “Vergi Davaları” olarak adlandırılmaktadır. Vergi davalarının kendine mahsus usulü, süresi, türleri ve işleyişi vardır. Bunlar ise ayrıca değerlendirilmelidir.
Burada önemli olan husus mükelleflerin uzlaşma veya ödeme seçeneğinin dışında dava açma haklarının da mevcut olduğunu bilmelerdir. İdarenin her işlemine karşı dava açılmasının en doğru seçenek olduğunu söylemem mümkün değildir. Her bir mükellef ve idari işlem için gerekli değerlendirmenin doğru ve uygun surette yapılması sonucunda hareket edilmesi gerektiği açıktır. Dolayısıyla yapılması gerekene mükelleflerin tek başlarına karar vermesinin doğru olmadığı kanaatindeyiz. Öyle ki vergi mevzuatı çok dinamik bir yapıda olduğundan sürekli değişmektedir. Buna bağlı olarak veya uygulamada vergi yargısının da konulara bakış açısı değişmektedir. Bu nedenle gelişmemelerin iyi takip edilmesi ve güncel duruma göre hareket edilmesi gerekmektedir. Aksi halde hatalı karar verilmesi nedeniyle mükelleflerin gereksiz yere ödeme yapmaları veya idari işlemle istenilenden çok daha fazla tutarda ödeme yapmak durumunda kalmaları gündeme gelecektir.
